Istorgia

Nos cumün cumpara in veglia documainta suot Ciline, de Sline, in vico Cilinis, Schlines (1224) o Schleins dal 1351.

l nom stess vain per part declerà cha que as tratta dad ün beamaint cun müraglias intuorn, opür las cellas, quadras da chomps intuorn la colonia.
Dain ün sguard inavo fin al temp d'immez. La populaziun da l'Engiadina Bassa quintaiva tenor ils registers dals sudits al cuntadi dal Tirol dal 1427 intuorn 2000 persunas. Da quellas d'eiran intuorn 800 persunas suditas als cunts dal Tirol. A Tschlin d'eiran quai 78%, a Sent dafatta 90%. Il sez dals cunts dal Tirol d'eiran Meran e lur drets in Engiadina

Bassa laschaivan els administrar tras il chastlan da Danuder. Pro la Drettüra da Danuder díeira l'Engiadina Bassa partida aint in
1. Sur Munfallun culs cumüns Ftan, Ardez, Guarda, Lavin, Susch e Zernez
2. Suot Muntfallun cun Tschlin, Ramosch (Samignun), Sent e Scuol
Ils cunts figüraivan sco patruns territorials da la vallada e vaivan in lur mans la giudicatura ota (penala), la chatscha, la pes-cha, ils gods, las minieras e las auas.

A Martina vaiva lö on per on üna gronda radunanza, nomnada «Landsprache». A quista «Mastralia» pigliaivan part sper ils ufficiants da Danuder, ils rapreschantants da las drettüras da l'Engiadina Bassa e'l Vnuost eir rapreschantants da l'ovais-ch da Cuoira e da las Clostras Mariamunt e Müstair. Els pigliaivan incunter las ordinaziuns dal patrun territorial, v.d. dal cunt dal Tirol. ó Quista uscheditta «Landsprache» ha dürà fin la fin dal 16avel tschientiner. Dal 1363 vegnan ils ducas d'Austria, tras eredità, in possess dal cuntadi tirolais e'l collian cun lur ducadi. Sco dapertuot da quel temp, tscherchan uossa ils da Habsburg da la chasa d'Austria da's sgürar ed ingrondir lur possess in Engiadina Bassa.

Culs cunts dal Tirol e culs ducas d'Austria ha gnü l'ovais-ch da Cuoira d'uoss'invia peniblas cuntaisas pervi dal domini in Engiadina Bassa.
L'ovais-ch as basaiva süls drets acquistats, per part tras donaziuns, ils cunts dal Tirol sün lur pussanza sco cunts e sün lur drets da la giurisdicziun. Ils gods d'eiran causa da la discordia pervi cha l'Austria ils vulaiva explotar per las minieras in S-charl e'ls gods d'Ovella per la salina ad Alla (Hall). Il böt da la dispitta d'eira però quel d'arrivar al domini sur da la vallada, noss'Engiadina Bassa.
Dal 1367 vain gürada la Lia da la Chadè a Zernez ed a quella piglia par eir l'Engiadina Bassa cuntuot cha'ls ducas d'Austria possedaivan blers drets aquia.
Mo da quist fat davent ha gnü l'ovais-ch e nossa populaziun ün ferm sustegn eir da la vart da la Lia e plü tard, davo la reuniun da las Lias in Rezia, eir da quellas. La dispitta ha dürà però inavant e nemain la guerra svabaisa cun la victoria dals Grischuns a Chalavaina (22 mai 1499) nun ha pudü reglar las differenzas.

Dal temp da la guerra svabaisa rivan als 18 lügl 1499 intuorn 500 tirolais nan da Sampuoir e sur la Fuorcla Salet a Tschlin, bain cun l'intenziun da spluogliar nos cumün e quels limitrofs. ó In üna chasa süsom cumün es üna duonna fatschendada a preparar la palorma, intant cha la populaziun es illa baselgia da San Jon per l'act funeber. I's po bain metter avant la surpraisa cur cha'ls "tiroleruns" rivan in chadafö e vöglian savair per chi chíella cuschina. ó Mo la duonna valorusa, nomnada Lupa ó s'ha svelt remissa e respuonda ch'ella stopcha preparar damangiar per Grischuns e Confederats chi sajan per rivar. Ils spiuns, ne üna ne duos, battan ils tachs; mo la valorusa duonna cuorra subit in baselgia ad alarmar ils homens, quels cuorran a chasa per armas e perseguiteschan als tirolais fin our illa Zipla. Blers da l'inimi croudan a mort.

Il modest riassunt da l'istorgia da meis cumün patria nu füss cumplet, sch'eu nu fess manzun d'ün important documaint chi datescha dals 22 favrer 1210. Da quai ch'eu sun orientà es quel documaint il prüm chi manzuna insomma la fracziun Chaflur. Or da la cronica da la clostra Mariamunt i'l Vnuost, cumpilada da Goswin, citesch il seguaint: «Siegfied von Rodund verzichtet gegenüber dem Benediktinerkloster Marienberg auf den von ihm zu Unrecht als Eigen angesprochenen Hof Tschaflur, der vor mehr als 38 Jahren Albert von Rodund zur Ausstattung seines in Marienberg eintretenden Bruders Ulrich dem Kloster übereignet hatte». No pudain cun buna radschun presumar, cha nos cumün, scha na cumplet, ha existü già ant il 1100. In consequenza dals gronds incendis cha nos cumün ha subi sun its a perder prunas documainta da valur, uschè chi's es dependent dad otras funtanas per eruir il passà.

Dal 1498 vain manzunada per la prüma jada la baselgia da San Jon e viavant vain dudi, co cha la valorusa duonna Lupa cuorra in baselgia ad alarmar ils homens chi in seguit persegui- teschan l'inimi fin our illa Zipla. - Quista baselgia, ella d'eira tenor dr. Emil Camenisch la principala, vaiva illa nav ün plafond, dimena in stil roman. Il clucher chi serva amo hoz cun seis duos sains per algordar als cults divins, per accumpagnar al ultim repos, ha stuvü gnir refat ils ons 1768 - 1770. La tuor d'eira crodada l'on 1761 e pür 7 ons davo, als 20 lügl 1768 vain fat ün contrat per la recon- strucziun da quella. Impressari es Anastasius Pfeifer da Galtür. La chafuolezza dal sögl e la müraglia es prescritta. Il predsch importa 650 guldiners (Teutsche Währung). Als 11 settember 1769 segua lura il contrat tanter il cumün e «Maister Zimmermann Johannes Neuner, geb. zum See ausser Cappel, aber wohnhaft in Jsclen», per construir la tettaglia sco eir las s-chalas e'l giuf o sopcha pels sains. Ils cuosts s'amuntan a 290 guldiners.

In lügl dal 1770 segua il contrat tanter il «honorat cumün» e'l culasains Barthlome Gross- mayer in «Eztal». Il cumün surdà al Grossmayer ils sains vegls à 11 florins per centner, alincunter vain pajà al culasains pel material nouv per mincha centner 66 florins. Il pais dals battagls es precisà cun 3 1/2 nodas pro centner dals sains. Il sain grond paseva 16 centners, il sain pitschen 10 ct. Il transport surpiglia ün tschert Franz Hirn «von der Wacht Martinsbruck hin bis ins Etztal in Werkstatt, von dorten wiederum beide Glocken auf bemelten Ort zu liefern». Il cumün imprometta 80 fl. sco vtüra «Fuhrlohn. Sage achzig Gulden Kaiserliche Währung zu bezahlen, ausgenommen die Zohll so der Gemeindt betrifft. Die Alte und die Neue Glocken sollen ohne Gemeindt Unkosten gewägt werden, und gegossen in beysein eines Deputtierten der Gemeindt». Plü co facil dal 1515 vain eretta la baselgia da San Plasch. Our dal temp roman datescha il clucher chi'd es bundant 300 ons plü vegl. La baselgia stess es gnüda fabrichada sül mür vegl da la nav. Da remarchar esa, cha pro la baselgia principala da San Jon appartgnaivan eir ils vaschins da Chaflur, Sclamischot e Martina, percunter nu vegnan manzunats Strada e San Niclà. Strada nun existiva amo quella jada, o chi and eiran be güst ün pêr chasas. San Niclà appartgnaiva sco chi'ns vain relatà pro la baselgia da Ramosch.

La baselgia da Martina es gnüda fabrichada l'on 1707, quella da Strada intuorn la mità dal 18avel tschientiner. Als 31 october 1517, Luther tacha vi da l'üsch d'baselgia a Wittenberg sias 95 tesas, quai es il distachamaint da Roma. La refuormaziun piglia pè eir in noss'Engiadina ed ün dals ultims cumüns es eir Tschlin. Or da la «Dumengia saira», supple- maint al Fögl d'Engiadina dal 1891 pudaina leger: «Tschlin e contuorns gnittan refuormats dal 1545, Lucius Angelus, chi refuormet plü tard eir Sent, ha portà la refuormaziun e tuottüna gnit el amo quel on, i nu's sa perche motiv, licenzià e tramiss davent.» Als 20 favrer dal 1554 as volva il cussagl da cità da Puntina al chastlan da Danuder, Hans Khuen, cul giavüsch, da manar ils da Tschlin darcheu inavo pro la baselgia catolica. In üna charta vaina fat resortir, cha'ls sudits da Tschlin, chi d'eiran per part amo tributaris da la clostra da Müstair e Mariamunt, s'hajan permiss da spluogliar la baselgia e vender tanter oter eir las tablas dals sonchs ad ün tschert Jakob Jarr per 40 guldiners e cha quist tillas haja vendüdas inavant giò Damal e Prutz per 200 guldiners.

Quia es sgür a seis lö scha no manzunain eir al refuormatur Ulrich Champell. El banduna Cuoira, ingio ch'el d'eira stat minister, per tuornar dal 1574 in Engiadina. Ün motiv sarà stat quel chi mancaivan predicatuors ru- mantschs, ma in mincha cas per avair quia a Tschlin temp e quietezza per elavurar sia bella e lodada istorgia dalla Rezia. El ha vivü a Tschlin sco zelant predicatur dal evangeli fin a l'on da sia mort dal 1582. Üna tabla comemorativa vi dal mür da nossa baselgia San Plasch ans algorda ad el.

Mo ans dedichain per ün mumaint a l'istorgia profana. Als 28 gün 1549 ha lö a Susch ün di da «dret». Zacharias Nut, chastlan a Riom. ordinà sco güdisch cun amo truaders (Rechts- sprecher) da la Lia da la Chadè, decidan in ün plant dals cumüns da Scuol, Susch, Ftan, Sent, Ramosch e Tschlin cunter il cumün «Steinsberg» (Ardez), causa cha quist ultim veva dislocà la via tras il cumün, pervia dal mantegnimaint e'l tgnair avert da quella. Uschè cha no vezzain cha dispittas e plonts tendschaivan già quella jada sur ils cunfins da nos cumün oura e dvantaivan cun quai solidaric culs cumüns limitrofs!

Als 26 november 1580 vain conclüt ün contrat cul chapitel (Stift) a Cuoira e la Lia da la Chadè per la schlubgiaschiun dal deschma cha'l cumün da Tschlin debitaiva al chastè epistocal a Ramosch. Tschlin schlubgia quist fit annual da 23 guldiners in pajand üna somma d'üna jada da 400 guldiners. Per nos cumün segna ün Clà Binett cul acconsentimaint dals caonics (Domherren).

Robert Notegen